დიალექტური ლექსიკისათვის მუჰაჯირ ქართველთა შთამომავლების მეტყველებაში - I
DOI:
https://doi.org/10.52340/PUTK.2026.30.05საკვანძო სიტყვები:
ქართველი მუჰაჯირები, ქართველური ლექსიკა, აჭარული ლექსიკაანოტაცია
ქართველ მუჰაჯირთა შთამომავლები თურქეთში წარმოადგენენ ორენოვან ეთნიკურ ჯგუფს, რომლებიც კომპაქტურად არიან დასახლებულნი ქვეყნის სამ დიდ რეგიონში – შუა შავიზღვისპირეთში (გირესუნიდან სინოპამდე), სამხრეთ-დასავლეთ შავიზღვისპირეთში (დუზჯესა და საქარიის ილებში) და მარმარილოს ზღვისპირეთში (უპირატესად, ბურსის ილში). მათი ამჟამინდელი ქართველური მეტყველება წარმოადგენს აჭარულ დიალექტსა და ხოფური დიალექტის ჩხალურ კილოკავს. ეს მეტყველებები XIX საუკუნის ბოლოდან ვითარდებიან სამწიგნობრო ქართული ენისა და სხვა ქართველური დიალექტებისგან იზოლირებულად, ამასთანავე, დღემდე განიცდიან თურქული ენის გავლენას.
რასაკვირველია, მუჰაჯირების შთამომავალთა აჭარული დიალექტის ლექსიკურ ფონდში შემორჩენილია ძველი ლექსიკური ერთეულებიც, უცვლელი თუ შეცვლილი ფორმით. წინამდებარე სტატიაში სწორედ ამ ჯგუფის ლექსიკაზეა ყურადღება გამახვილებული. კერძოდ, ღირებულების, უფრო ზუსტად, ფულის აღმნიშვნელ ლექსიკურ ერთეულებზე: მარჩილი – „რკინის ფული“ და ნაჭარი – „ქაღალდის ფული“. ლაზურში ფიქსირებული გეჭარელი // გენჭარერი (ფულის მნიშვნელობით) გვაძლევს მყარ საფუძველს ვთქვათ, რომ ნაჭარი წარმოადგენს მეგრულ-ლაზურ ძირ-ფუძეს, რომელშიც ჭარ- „წერ-“ ძირი გამოიყოფა და სემანტიკურადაც ზუსტად ასახავს საგანს (ნა-ჭარ-ა „დაწერილი“, გე-ჭარ-ილ-ი / გე-ჭარ-ელ-ი „ზედ დაწერილი, ამოტვიფრული“). ამასთან, ფულზე აღბეჭდილ წარწერებს –„ლეგენდას“ ქართულ მწერლობაში „ზედაწერილი“ ერქვა. ასევე, გაანალიზებულია ერთეული ნაშალი, რომელიც შალ- ძირს, დაშლა’ს უკავშირდება. მუჰაჯირ ქართველთა შთამომავლების მეტყველებაში სესხი / სესხობა მხოლოდ თვის აღმნიშვნელად გამოიყენება. მიუხედავად ამისა, ის მაინც განვიხილეთ, რადგან ხსენებული ძირი ქართველურ სივრცეში ასევე გულისხმობს დროებით გაცემულ ფულს.
მუჰაჯირ ქართველთა შთამომავლების მეტყველების ლექსიკური ფონდის ძირითადი ნაწილი დაცულია. ბუნებრივია, ლექსიკის გარკვეულ ნაწილს ნასესხობები წარმოადგენს, თუმცა ფაქტია, საერთოქართველურთან უძველესი ერთობა დღემდე არ გაწყვეტილა.
წყაროები
Tandilava 2013: Tandilava A., Laz Dictionary. Tbilisi, 2013.
Orbeliani 1991-1993: Orbeliani S.-S., Georgian Dictionary. Tbilisi, I vol. – 1991, II vol. – 1993.
Putkaradze... 2022: Putkaradze T., Tabidze M., Labadze M., Kekua S., Gejua K., Chelebi F., Salia-Beshiroghlu M., The Kartvelian-Turkish Code-Mixing Regularities According to the Speech of Kartvelian-speaking Muhajirs’ Descendants. Tbilisi, 2022.
Kajaia 2001-2002: Kajaia O., Megrelian-Georgian Dictionary. Vol. I, II, III, Tbilisi, 2001-2002.
Kegl: Explanatory Dictionary of the Georgian Language, eight volumes. Editor Arn. Chikobava. Tbilisi, 1950-1964.
Kobalia 2010: A. Kobalia, Megrelian Dictionary. Tbilisi, 2010.
Ghlonti 1984: Ghlonti A., The vocabulary of the Georgian Dialects and Subdialects. Tbilisi, 1984.
Qipshidze 1994: Qipshidze I., Selected Works. Tbilisi, 1994.
Chubinashvili 1961: Chubinashvili N., Georgian Dictionary. Tbilisi, 1961.
Tsotsanidze 2002: Tsotsanidze G., Tush Dictionary. Tbilisi, 2002.
Chincharauli 2005: Chincharauli A., Khevsurian Dictionary. Tbilisi, 2005.
Javakhishvili 1925: Javakhishvili I., The Purpose of History, Sources and Methods Then and Now: Book III Georgian Metrology, or Numismatics-Metrology Plot III.Tbilisi, 1925.
