მაწყვერელ მღვდელმთავართა ქრონოლოგიური ნუსხა
DOI:
https://doi.org/10.52340/PUTK.2026.30.04საკვანძო სიტყვები:
სამცხე-საათაბაგო, აწყურის საეპისკოპოსო, მაწყვერელი მღვდელმთავრებიანოტაცია
აწყურის ეპარქია ერთ-ერთი უძველესი საეპისკოპოსო კათედრაა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის იურისდიქციაში (ქართლის (მცხეთის საკათოლიკოსოში). შუა საუკუნეებში აწყურის კათედრის პატივის გამომხატველი იყო მმართველი ეპისკოპოსის ადგილი საქართველოს (ქართლის) ეკლესიის მღვდელმთავართა შორის და ტიტული. მაწყვერელი ჯერ იყო ეპისკოპოსის ტიტულის მატარებელი, მოგვიანებით ის გახდა მთავარეპისკოპოსი. მაწყვერელი მღვდელმთავრის პატივი და ადგილი მღვდელმთავართა შორის ჩანს სხვადასხვა წყაროში. „კურთხევა მირონისას“ მიხედვით განსაზღვრულია, კათოლიკოსთან ერთად რომელი მღვდელმთავრები კისრულობენ საპატიო ფუნქციას მირონის ხარშვის პროცესში. უპირველესად დასახელებულია დიდი სომხეთისა მიტროპოლიტი, შემდგომ ქართლის მთავარეპისკოპოსი და მათ შემდგომ მაწყვერელი. „განგება დარბაზობისას“ მიხედვით მაწყვერელი ქართლის საკათოლიკოსოს იურისდიქციაში მყოფ მღვდელმთავართა შორის რიგით მესამეა, დიდისა სომხეთისა მიტროპოლიტის და ქართლის მთავარეპისკოპოსის შემდეგ. სამცხის ათაბაგების განკერძოების პოლიტიკა აისახებოდა საეკლესიო პოლიტიკაზეც.
საქართველოს სამეფო-სამთავროებად დაშლის შემდგომ მაწყვერელი მღვდელმთავარი განსაკუთრებულ ფიგურად იქცა. ათაბაგების საეკლესიო განკერძოების პოლიტიკის მთავარი დასაყრდენი სწორედ აწყურის საეპისკოპოსო იყო. XVI საუკუნის I ნახევრის საბუთით სამცხე-საათაბაგოს მღვდელმთავართა ნუსხაში მაწყვერელის ეპარქია მოიცავს საკმაოდ დიდ ტერიტორიას, გარდა ამისა, ის მესხეთის ცამეტ მღვდელმთავართა შორის პირველია და მხოლოდ მას აქვს გვირგვინის (მიტრის) და ბისონის ტარების უფლება და ამ პერიოდიდან მაწყვერელი იწოდება საგანგებო ტიტულით: „მღვდელმთავართმთავარ-მთავარეპისკოპოსად“.
ოსმალეთის იმპერიის მიერ სამცხის საათაბაგოს დაპყრობის შემდგომ მაწყვერელ მღვდელმთავრებს ოსმალეთის სულთანი ამტკიცებს. XVIII საუკუნისათვის აწყურის ეპარქია მოშლილი ჩანს.
სამწუხაროდ, ჩვენ ხელთ არ გვაქვს სარწმუნო და უეჭველი წყარო იმისა, თუ როდის დაარსდა აწყურის საეპისკოპოსო. შეგვიძლია გამოვთქვათ ვარაუდი, რომ ის V-VI საუკუნეების მიჯნაზე უნდა შექმნილიყო. ასევე, წყაროთა სიმწირის გამო, არაა სრულყოფილი აწყურის ეპარქიის მღვდელმთავართა ქრონოლოგიური რიგი. წინამდებარე კვლევა წარმოადგენს მცდელობას, შესაძლებლობის ფარგლებში, აღინუსხოს ეპარქიის დაარსებიდან ვიდრე გაუქმებამდე მოღვაწე აწყურის ეპარქიის მმართველი მღვდელმთავრები. ჩვენს ხელთ არსებულ წყაროებზე დაყრდნობით, გამოკვლეულ და შევსებულ იქნა ვალერი სილოგავასა და ნიკოლოზ გურგენიძის მაწყვერელთა ქრონოლოგიური რიგი; დავაზუსტეთ ზოგიერთი მაწყვერლის მოღვაწეობის თარიღი და ქრონოლოგია, ასევე, აქამდე ეპისკოპოსი გედეონი შეცდომით გაბრიელად იყო მოხსენიებული, რაც გასწორდა; ქრონოლოგიურ რიგს შევმატეთ სამი ახალი მღვდელმთავარი და ჯამში დღეისათვის ჩვენთვის ცნობილია 28 მაწყვერელი
წყაროები
Abuladze 1989: Abuladze Ts., Mehmed IV's Charter on the Appointment of Ioanne Beri as Matskveri. TSU Works, Vol. 290. Tbilisi, 1989.
Basil Ezosmodzgvari 1959: Life of Kartli, Vol. II. Text established according to all main manuscripts by S. Kaukhchishvili. Tbilisi, 1959.
Batonishvili 1973: Vakhushti Batonishvili, Description of the Kingdom of Georgia. Life of Kartli, Vol. IV. Text established according to all main manuscripts by S. Kaukhchishvili. Tbilisi, 1973.
Beridze 1955: Beridze V., Architecture of Samtskhe in the 13th-16th Centuries. Tbilisi, 1955.
Beridze 1970: Beridze V., Architectural Monuments of Samtskhe. Tbilisi, 1970.
Book of Epistles 1968: Book of Epistles. Armenian text with Georgian translation, research and commentary published by Z. Aleksidze. Tbilisi, 1968.
Chighladze 2019: Chighladze I., On the History of Establishing the Clerical Ranks of Bison and Miter in the Georgian Church. Christian-Archaeological Studies, Vol. XI. Tbilisi, 2019.
Chighladze 2020: Chighladze I., On the History of the Titles of Metropolitan and Archbishop. Christian-Archaeological Studies, Vol. XII. Tbilisi, 2020.
Chkoidze 2012: Chkoidze E., The Idea of Georgian Chosenness: Origin and Historical Context. Political Theology: Before and After Modernity. Tbilisi, 2012.
Chronicle 1955: Life of Kartli. Vol. I. Text established according to all main manuscripts by S. Kaukhchishvili. Tbilisi, 1955.
Corpus 1984: Corpus of Georgian Historical Documents. Vol. I. Compiled and prepared for publication by T. Enukidze, V. Silogava, N. Shoshiashvili. Tbilisi, 1984.
Corpus 2013: Corpus of Georgian Historical Documents. Vol. II. Compiled and prepared for publication by T. Enukidze, N. Tarkhnishvili, B. Lominadze. Tbilisi, 2013.
Corpus 2016: Corpus of Georgian Historical Documents. Vol. IV. Compiled and Georgian text prepared for publication by M. Surguladze. Persian text prepared by T. Abashidze. Tbilisi, 2016.
Chronicle of Souls 1939: Chronicle of the Souls of Kings and Catholicoses in the Nikortsmnda Manuscript. Text published by Ek. Takaishvili. Paris.
Chronicles... 1897: Chronicles and Other Materials on the History and Literature of Georgia. Collected, chronologically arranged and explained by T. Zhordania. Book II (from 1213 to 1700). Tiflis, 1897.
Documents 1913: Historical Documents, Book II. Text published by S. Kakabadze. Tiflis, 1913.
Gaprindashvili 2015: Gaprindashvili B., Racha-Imereti Bishoprics (Gelati, Khoni, Nikortsmnda). Tbilisi, 2015.
Gurgenidze 2013: Gurgenidze N., Chronological Sequence of Matskveri Bishops. Issues in the History of Religion. II. Tbilisi, 2013.
Javakhishvili 1982: Javakhishvili Iv., Works in 12 Volumes. Vol. III. Tbilisi, 1982.
Javakhishvili 1951: Javakhishvili Iv., History of the Georgian Nation. Vol. I. Tbilisi, 1951.
Juansher 1955: Juansher, Life of Vakhtang Gorgasali. Life of Kartli. Vol. I. Text established according to all main manuscripts by S. Kaukhchishvili. Tbilisi, 1955.
Kartvelishvili 2006: Kartvelishvili T., Bishoprics of Guria (XV-XIX). Tbilisi, 2006.
Kartvelishvili... 2017: Kartvelishvili T., Koridze T., On the Issue of Relations between the Catholicosates of Kartli and Abkhazia during the Reign of Bagrat III of Imereti. Christian-Archaeological Studies, Vol. IX. Tbilisi, 2017.
Lominadze 1950: Lominadze B., Gelati. Tbilisi, 1950.
Lomsadze 2011: Lomsadze Sh., Samtskhe-Javakheti. Akhaltsikhe, 2011.
Menabde 1962: Menabde L., Centers of Ancient Georgian Literature. Vol. I. Tbilisi, 1962.
Menabde 1980: Menabde L., Centers of Ancient Georgian Literature. Vol. II. Tbilisi, 1980.
Merchule 1963: Giorgi Merchule, Works and Activities of Grigol Archimandrite, Builder of Khansti and Shatberdi. Monuments of Ancient Georgian Hagiographical Literature. Prepared for printing by: Il. Abuladze, N. Atanelashvili, N. Goguadze, L. Jikia, Ts. Kurtsikidze, Ts. Chankiev and Ts. Jghamaia. Book I. Tbilisi, 1963.
Metreveli 2000: Metreveli R., Catholicos-Patriarchs of Georgia. Tbilisi, 2000.
Minor Chronicles 1968: Minor Chronicles (Historical Notes from Colophons). Texts published with introductory article and commentary by J. Odisheli. Tbilisi, 1968.
Monuments 1963: Monuments of Georgian Law. Vol. I, Text published with notes and indexes by I. Dolidze. Tbilisi, 1963.
Monuments 1965: Monuments of Georgian Law. Vol. II. Text published with notes and indexes by I. Dolidze. Tbilisi, 1965.
Mroveli 1955: Leonti Mroveli, Life of the Kings of Georgians. Life of Kartli. Vol. I. Text established according to all main manuscripts by S. Kaukhchishvili. Tbilisi, 1955.
New Life of Kartli 1959: New Life of Kartli. Third Text, Vol. II. Text established according to all main manuscripts by S. Kaukhchishvili. Tbilisi, 1959.
Sanadze... 2023: Sanadze M., Koridze T., Newly Discovered Inscription from Atskuri and the Mireanisze Family Genealogy. Georgia and the Caucasus - Past, Present, Future. Tbilisi, 2023.
Sharashidze 1961: Sharashidze Kr., Materials on the History of Southern Georgia (XV-XVI cc.). Tbilisi, 1961.
Silogava 2001: Silogava V., The Atskuri Diocese. Newspaper "Literary Meskheti", No. 4 (28), 2001.
Silogava 2010: Silogava V., The Diocese of Tbeti, I. Tbilisi, 2010.
Tamarashvili 1902: Tamarashvili T., History of Catholicism among Georgians. Tbilisi, 1902 (Reprint - 2011).
The Chronicler 1959: The Chronicler. Life of Kartli. Vol. II. Text established according to all main manuscripts by S. Kaukhchishvili. Tbilisi, 1959.
Vachnadze 1975: Vachnadze N., The Life of Serapion Zarzmeli as a Historical Source. Tbilisi, 1975.
S Collection 1959: Description of Georgian Manuscripts, Former Collection of the Society for Spreading Literacy among Georgians (S). Vol. I. Edited by El. Metreveli. Tbilisi, 1959.
Q Collection 1958: Description of Georgian Manuscripts, New (Q) Collection. Vol. II. Edited by Il. Abuladze. Tbilisi, 1959.
