მორფოლოგიურ-სინტაქსური მოვლენები ქართული ენის შიდა და სამხრეთ-დასავლურ დიალექტებში
DOI:
https://doi.org/10.52340/PUTK.2026.30.03საკვანძო სიტყვები:
ქართული დიალექტები, მორფოლოგიური სტრუქტურა, მორფოსინტაქსური კონსტრუქციები, განსაზღვრულობა/განუსაზღვრელობა.ანოტაცია
სტატიაში ვეხებით ქართული ენის შიდა და საქართველოს საზღვარს მიღმა, სამხრეთ-დასავლურ დიალექტებში საერთო მორფოლოგიურსა და მორფოსინტაქსურ რამდენიმე მოვლენას:
ა) უნდა მოდალური ნაწილაკისა და ზმნის ცვლილება ხდება ქართული ენის აღმოსავლურსა (ხევსურული, ფშაური, მოხეური: უნდ-ან-ან-თ, უნდ-ან-ან) და დასავლურ დიალექტებში (ქვემოიმერული, გურული, აჭარული: უნდ-ენ, უნდ-ებ-ლარიენ). ასეთივე ცვლილებებია სამხრეთ-დასავლურ დიალექტებში: კლარჯულში, შავშურში, ტაოურში: უნდ-ან-ან, უნდ-ა-რ-ან. ქვემოიმერულის მოზაიკურ სამეტყველო არეალში მიგრირებულ კოდთაგან უნდ-ან-ან ფორმა დასტურდება ადიგენელ მესხებთან, ქვემოიმერულში წარმოქმნილია ინოვაციური ფორმები: უნდ-ავ-ენ, უნდ-ავ-ი-ენ, რომელშიც -ავ ძველი ქართული -ან თემის ნიშნის მონაცვლე უნდა იყოს, რომელსაც შემდგომ დართვია მრავლობითის -ენ ნიშანი: უნდ-ან/უნდ-ავ-ენ. ამ ფორმათა წარმომავლობის შესახებ არსებობს სხვა აზრიც.
ბ) ი-სვრ-ი-ს ზმნა სხვადასხვა ფორმით გვხვდება ქართული ენის დიალექტებში: ფშაურში აქვს ა ხმოვანი პრეფიქსი: ასვრის: ლეკები ასვრიან თოფებსა (ა. შანიძე). ქვემოიმერულის არეალში მრავალგზის მოქმედებას აღნიშნავს მიგრირებულ ლეჩხუმელთა შემონატანი ფორმა სროულობს, ხოლო ქვემოიმერულში სროლავს გამოხატავს ერთგზის მოქმედებას. ეს ყოველივე ასახულია მორფოსინტაქსშიც: ისვრის ის, ისვრის ის მას, სროლავს ის, სროლავს ის მას, ასვრის ის მას. მოსალოდნელი იყო ასვრის ის მას მას, ამ შემთხვევაში ა- იქნებოდა ე- ხმოვანპრეფიქსის ფუნქციური ეკვივალენტი: ესვრის ის მას მას / ასვრის ის მას მას. ჩვენი აზრით, მისი ყალიბია არტყამს (ეს ზმნაც სროლასთან არის დაკავშირებული, არტყამს ის მას ტყვიას), მაგრამ ა-სვრის ზმნა სამი პირით მასალობრივად არ შეგვხვედრია.
იმერულში (ვანურ თქმაში) არის უ- პრეფიქსიანი ფორმაც: უსროდა ქვეფს და ებძოდა უბედურათ (ნ. შარაშენიძე), იმერულში არის უპრეფიქსო ფორმაც: სვრის „ისვრის“ (ბ.
ჯორბენაძე), მრ. რ.: სვრი-ან. ხმოვანპრეფიქსების მატება-კლებასთან არის დაკავშირებული ზმნათა სინტაქსური ვალენტობა ანუ ადგილიანობა.
კლარჯულში დადასტურებულია: მსვრელი „ვინც ისვრის, მსროლელი“. კარქა ვსვრი მაუზერ (ქლასკური); ვსრი გვხვდება მაჭახლურშიც: ბაბამ ლივერი მიყიდა, ვსრი და ვსრი (ქედქედი) (ფაღავა... ), შდრ. იმერული სვრის, რომელშიც, განსხვავებით მაჭახლურისგან, ზმნის ძველქართული ძირი სრ-ევ-ა შენარჩუნებული არ არის, მაგრამ ერთნაირია კლარჯულსა და იმერულში: მ-სვრ-ელ-ი. ძირში ვ ბგერის ჩართვა მოულოდნელი იყო, უნდა ყოფილიყო -სრ- ძირი.
სხვადასხვა ენობრივ გარემოში მოქმედებს ძველი ქართულის/ საერთოქართულის ფაქტორები, წარმოდგენილია დროის ხანგრძლივ პერიოდში მიმდინარე დიაპროცესის შედეგები.
გ) მუჰაჯირების მეტყველებაში გვხვდება ნომინატიური და კვაზიერგატიული კონსტრუქციების მონაცვლეობა, რომლის დროსაც მოთხრობით ბრუნვას მინიჭებული აქვს განსაზღვრება-განუსაზღვრელობის გამოხატვის ფუნქცია. ასეთი შემთხვევა არ იპოვება ქართული ენის მთელს დიალექტურ სივრცეში, მაგალითები: კაცი გეიარა, ნიშნავს, რომ გაიარა უცნობმა კაცმა, ხოლო კაცმა გეიარა, ნიშნავს, რომ გაიარა ნაცნობმა კაცმა, რომლის შესახებ ადრე იყო საუბარი (ფუტკარაძე... 2022). ეს მოვლენა ვერ აიხსნება უერგატივო თურქულის გავლენით. მას შესაძლოა უფრო მეტი საერთო ძველი ქართული ნაწევარის ფუნქციასთან ჰქონდეს, რომელიც სახელს განსაზღვრულად წარმოგვიდგენდა.
ცნობილია, რომ უცხო გარემოში იძულებით გადასახლებულთა ენობრივი ცნობიერება განსხვავდება ნებაყოფლობით მიგრირებულთა ცნობიერებისგან. როგორც ჩანს, მათმა ცნობიერებამ მშობლიური ენის წიაღში მოიძია ნაცნობის, განსაზღვრულის, კონკრეტულის გამომხატველი მორფოლოგიური ინვენტარი და შექმნა შესაბამისი ფუნქციის მორფოსინტაქსური კონსტრუქცია.
წყაროები
Chincharauli 1961: Chincharauli A., Peculiarities of Khevsurian. Tbilisi, 1961.
Coseriu 1963: Coseriu E., Synchrony, Diachrony, and History, New in Linguistics. vol. III. Moscow, 1963.
Ghutidze 2014: Language sityation of the Imerchewian, I, Ibero-caucasian Linguistic, XLII, Tbilisi, 2014.
Jorbenadze 1989: Jorbenadze B., Georgian Dialectology. Tbilisi, 1989.
Paghava... 2020: Paghava M., Tsintsadze M., Baramidze M., Taoan Dialect of the Georgian Language (Research, Materials, Glossary). Batumi, 2020.
Paghava... 2022: Paghava M., Tsintsadze M., Baramidze M., Shavshuri Dialect of the Georgian Language (Research, Materials, Glossary). Batumi, 2022.
Paghava... 2023: Paghava M., Tsintsadze M., Baramidze M., Klarjuli Dialect of the Georgian Language (Research, Materials, Glossary). Tbilisi, 2023.
Peikrishvili 2007: Peikrishvili Zh., Mixing of Meskhetian and Imeretian Dialects in the Speech Code of Akhaltsikhe. Tbilisi, 2007.
Putkaradze 1993: Putkaradze Sh., Georgian of our kin. Batumi, 1993.
Putkaradze... 2022: Putkaradze T., Tabidze M., Labadze M., Kekua S., Gejua K., Chelebi F., Salia-Beşiroğlu M., The Kartvelian-Turkish Codemixing Regularities according to the Speech of Kartvelian-speaking Muhajirs' Descendants. Tbilisi, 2022.
Shanidze 1980: Shanidze A., The Basics of the Grammar of the Georgian Language. Works in Twelve Volumes. vol. III. Tbilisi, 1980.
Shanidze 1984: Shanidze A., Georgian Mountainous Dialects. Works in Twelve Volumes. vol. I, Tbilisi, 1984.
Sharashidze 1999: Sharashidze N., For the History and Morphosyntactic Analysis of the Modal Verb Must - უნდა [unda]. Linguistic Papers №4, 1999.
Sharashidze 2008: Sharashidze N., Sachino Dialect of the Georgian Language. Tbilisi, 2008.
Surmava 2025: Surmava N., Comments on Ts. Bendeliani’s dissertation: “Morphosyntactic Aspects of the Mosaic Speech Area in Kvemo-Imeretian Dialect”. Akaki Tsereteli State University, 12.07. 2025.
Topuria 1979: Topuria V., Vowel Prefixes in Georgian Nouns. Works, III. Tbilisi, 1979.
