PHONETIC PECULIARITIES FOUND IN THE ACHARAN SPEECH OF THE KARTVELIAN-SPEAKING MUHAJIRS’ DESCENDANTS LIVING IN DÜZCE İLI (THE REPUBLIC OF TURKEY)

Abstract

სტატიაში მიმოხილულია თურქეთის რესპუბლიკის დუზჯეს ილში მოსახლე ქართველურენოვან მუჰაჯირთა შთამომავლების მეტყველება – ქართული ენის აჭარული დიალექტის ერთ-ერთი ნაირსახეობა. სამხრეთ-დასავლეთი საქართველოს კუთხეებიდან: აჭარა-მაჭახლიდან და ნიგალიდან წასული მუჰაჯირები დუზჯეს ილის ტერიტორიაზე XIX საუკუნის 80-იანი წლების დასაწყისიდან დასახლდნენ. დღემდე, მათი შთამომავლები ცხოვრობენ ძირითადად სოფლად. უფროსი თაობა მეტნაკლებად ინარჩუნებს მშობლიურ ენასა და ზნე-ჩვეულებებს, უმცროს თაობაში კი უკვე შესამჩნევია ასიმილაციის შედეგები. შესაბამისად, ქართული ენის აჭარული დიალექტი დუზჯეში გაქრობის პირასაა –  მასზე დიდ გავლენას ახდენს როგორც თურქული (რომელიც ქართველურენოვან მუჰაჯირთათვის ოფიციალური და სხვებთან საურთიერთო ენაა), ისე – თანამედროვე სამწიგნობრო ქართული ენაც (რომელსაც გასული საუკუნის 90-იანი წლების ბოლოდან იქაური ქართველები აქტიურად შეისწავლიან). სწორედ ამიტომაც ძალიან მნიშვნელოვანია დუზჯეს ილისთვის დამახასიათებელი აჭარული დიალექტის შესწავლა. მასობრივი ორენოვნების შედეგად, დუზჯეში დასტურდება ქართულ-თურქულ სამეტყველო კოდთა აღრევაც (Code-switching). აქვე უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ დიალექტური მეტყველება უმეტესად დამახასიათებელია 40 წელზე უფროსი თაობისთვის. იმავდროულად, ქართულის კარგად მცოდნენი 40 წელზე უმცროს თაობაშიც საკმაოდ გვხვდებიან, თუმცა ისინი მეტყველებენ სამწიგნობრო ენაზე (ქართული სამწიგნობრო ენის კურსები დუზჯეში გასული საუკუნის 90-იანი წლებიდან არსებობს).დუზჯეს აჭარული მეტყველება უნდა დაიყოს ორ – საკუთრივ აჭარულ და ზეგნურ კილოკავებად. დაყოფა ეფუძნება ერთ ღირსსაცნობ ფაქტს – მუჰაჯირთა შთამომავლები ორ ჯგუფად იყოფიან: ერთნი – ამჟამინდელი ქედის მუნიციპალიტეტიდან წამოსულები – თავს თვლიან უშუალოდ აჭარლებად, მეორენი – შუახევისა და ხულოს სოფლებიდან წამოსულები – ზეგნელებად. ამგვარი დაყოფის საფუძველი ქედის აჭარლების დამოკიდებულებაა: დღესაც კი, ამჟამინდელ აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში მცხოვრები ქედელები შუახევისა და ხულოს მკვიდრთ ზეგნის აჭარლებს (= მთის აჭარლებს) უწოდებენ. როგორც ჩანს, 140-წლიანი იზოლაციის პირობებში, ოსმალეთში მცხოვრებ მუჰაჯირებში მკვეთრად გაიმიჯნა მთის აჭარლებისა და ტაფობის აჭარლების თვითაღქმა.  სტატია დამუშავებულია 2021 წლის გაზაფხულსა და ზაფხულში უშუალოდ დუზჯეს ილში ჩაწერილი მასალების საფუძველზე.