აფხაზური ენის ფუნქციონირების საკითხები თურქეთისა და საქართველოს აფხაზ მუჰაჯირთა შთამომავლებში The Functioning of the Abkhazian Language among the Descendants of Abkhaz Muhajirs in Turkey and Georgia
DOI:
https://doi.org/10.52340/PUTK.2026.30.06საკვანძო სიტყვები:
აფხაზური ენა, მუჰაჯირობა, ენის პრესტიჟულობა, ენების ასიმილაცია, საფრთხის წინაშე მყოფი ენებიანოტაცია
აფხაზები, რომლებიც ამჟამად ცხოვრობენ ძირითადად თურქეთსა და საქართველოში (აჭარაში), არიან აფხაზი მუჰაჯირების შთამომავლები, რომლებიც რუსეთის იმპერიამ იძულებით გადაასახლა მე-19 საუკუნეში.
ხალხთა დეპორტაციის გავლენა ენების ფუნქციონირებაზე ერთ-ერთი ყველაზე მტკივნეული და კომპლექსური საკითხია სოციოლინგვისტიკაში. დეპორტაციის დროს საზოგადოება იძულებით იცვლის სოციალურ, კულტურულ და ლინგვისტურ გარემოს. შედეგად ბავშვები და მომავალი თაობები ვეღარ სწავლობენ მშობლიურ ენას. ოჯახური კომუნიკაცია გადადის მასპინძელი ენის გამოყენებაზე, ირღვევა თაობებს შორის ენის ბუნებრივი გადაცემა. ამ პროცესს ამძაფრებს აფხაზური ენის პრესტიჟულობის დაქვეითება – ენა აღარ აღიქმება სოციალური ან ეკონომიკური წარმატების ინსტრუმენტად, რაც იწვევს მის ჩანაცვლებას დომინანტური, უფრო პრესტიჟული ენებით. შედეგად არა მხოლოდ ენის ფუნქციური არეალი ვიწროვდება, არამედ საფრთხე ექმნება ეთნიკური იდენტობის შენარჩუნებასაც, რადგან ენა ამ იდენტობის ერთ-ერთი ცენტრალური კომპონენტია.
აფხაზური ენა დღეს მნიშვნელოვანი გამოწვევების წინაშე დგას როგორც აფხაზეთში, ისე მუჰაჯირთა შთამომავლებში, განსაკუთრებით თურქეთის რესპუბლიკაში. ენის ფუნქციონირების პრობლემატიკა უკავშირდება როგორც პოლიტიკურ, სოციალურ, ასევე, დემოგრაფიულ ფაქტორებს, რაც მისი გადარჩენის ან ასიმილაციის პერსპექტივებს განსაზღვრავს.
აფხაზური ენის ფუნქციონირება საქართველოსა და თურქეთში სერიოზულ საფრთხეებს განიცდის, რაც სხვადასხვა სოციალურ-პოლიტიკური თუ ლინგვისტური ფაქტორით არის განპირობებული. ენის ასიმილაციის პროცესები – ქართულის, თურქულისა და რუსულის გავლენით – ხელს უშლის აფხაზური ენის ბუნებრივ განვითარებას. აფხაზეთის ავტონომიურ
რესპუბლიკაში – რუსიფიკაციის, საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე (ბათუმსა და მის შემოგარენში) – ქართული ენის, ხოლო თურქეთში – თურქიზაციის პროცესები აფხაზური ენის ფუნქციონირებას ასუსტებენ.
აფხაზური ენა იუნესკოს გაქრობის საფრთხის წინაშე მდგომი ენების სიაშია შეტანილი.
წყაროები
Chirikba 2012: Chirikba V., The Settlement of Abkhazians and Abazins in Turkey. 1. Questions of the Ethno-Cultural History of Western Abkhazia or Djigeti. issue 1. Moscow, 2012. "Djigeti Collection",
Gasviani 2004: Gasviani G., Abkhazia at the end of the 19th century and in the 20th century (Problems of relations between Georgians and Apsuas). Tbilisi, 2004. Iv. Javakhishvili Institute of History and Ethnology.
Gvantseladze 2003: Gvantseladze T., For students of the Abkhazian and Georgian languages. Vol. I, Tbilisi, 2003. Publisher: "Intellect".
Gvantseladze... 2021: Gvantseladze T., Chaava S., Abkhazian language: past, present and... (ecolinguistic and sociolinguistic analysis). Tbilisi, 2021. Publisher: "Samshoblo".
Khorava 2004: Khorava B., The Abkhazian migration of 1867. Tbilisi, 2004. Publisher: "Artanuji".
Kilba 1983: Kilba E., Peculiarities of the Speech of the Batumi Abkhazians. Tbilisi, 1983. Academy of Sciences of the Georgian SSR, Institute of Linguistics.
Lomtatidze 1976: Lomtatidze K., Historical-comparative analysis of the Abkhazian and Abaza languages. Tbilisi, 1976. Publisher: "Science".
Marr 1935: Marr N., Selected Works, Vol. V, 1935. Moscow-Leningrad, State Social and Economic Publishing House.
McConnel 1984: McConnel H., Linguistic Composition of the Nations of the World. vol. 5, Europe and USSR. Québec, 1984. Presses de l’Université Laval.
https://burusi.wordpress.com/2010/03/21/bejan-khorava-4/ 20.02.2024
