სპერის ტოპონიმია ისტორიულ წყაროებსა და ქართულ საისტორიო ლიტერატურაში
DOI:
https://doi.org/10.52340/PUTK.2025.29.16საკვანძო სიტყვები:
სპერის ტოპონიმია, ჭოროხის ხეობა, სამხრეთ საქართველოანოტაცია
ქართულმა საისტორიო წყაროებმა მწირი ცნობები შეინახა სპერის შესახებ, შესაბამისად, ცოტაა საისტორიო ნაკვლევებიც, თუმცა ქართველი მკვლევრები – ივანე ჯავახიშვილი, პავლე ინგოროყვა, ექვთიმე თაყაიშვილი, სიმონ ჯანაშია დამაჯერებლად მსჯელობენ სპერზე და საყურადღებო დაკვირვებებსაც გვთავაზობენ; უფრო მეტი დაუცავს უცხოურ წყაროებს, ისტორიკოსთა თუ გეოგრაფთა შრომებს, მოგზაურთა ჩანაწერებს. თუ გავითვალისწინებთ, რომ სპერი ჭოროხის ქვეყნებიდან ყველაზე ადრე (1514 წელს) გადავიდა ოსმალთა მმართველობაში და ადრევე დაიწყო სპერელთა ასიმილაცია, რომ სპერელებმა დაივიწყეს წინაპართა ენა, ფოლკლორი, ტრადიციები... ნათელი გახდება სპერის კვლევისას ძველი წყაროების მნიშვნელობა.
უპირველესად მნიშვნელოვანია გაირკვეს, ა. ვინ იყო სპერის აბორიგენი მოსახლეობა და ბ. რა მიწებს მოიცავდა ისტორიული სპერი. დასახელებულ პრობლემებზე პასუხი უნდა ვეძიოთ ისტორიულ წყაროებსა და ონომასტიკაში, უფრო გეოგრაფიულ სახელთა ძველ ფენაში.
„ქართლის ცხოვრებაში“ ნახსენებია სპერი სხვადასხვა მნიშვნელობით:
სპერი – ქვეყანა;
სპერი – ქალაქი, აწინდელი ისპირი;
სპერის მდინარე, იგივე ჭოროხი;
სპერის ზღვა, იგივე შავი ზღვა, პონტოს ზღვა.
ვახუშტი ბაგრატიონის ცნობით, XVIII საუკუნეში სპერელები არიან „...მოჰმადიანნი სრულიად, ენითა ქართულითა და ზნითა ოსმალთათა“.
პავლე ინგოროყვა სპერს ეტიმოლოგიურად უკავშირებს სატომო სახელს იბერი: სპერი / *სბერი / ჰიბერი (სპერი უცხო ენობრივ გარემოში ჩამოყალიბებულ ტერმინად მიაჩნია ს. ჯანაშიასაც). საყურადღებოა, რომ, მკვლევრის დაკვირვებით, ბასიანი (ძვ. ფასიანი) სასპერეთის ნაწილია, რომლის აბორიგენი მოსახლეობაა ფასიანნი, ფასიანელნი. ბასიანში მოსახლე ტომის სხვა სახელწოდებაა ბოლხარი (ბოლ-ხ-არ’ი), ბოლხი, ბოხაელნი.
პ. ინგოროყვას დაკვირვებით, სპერი სამად იყოფა:
ზემო სპერი – ჭოროხის სათავეები და ბაიბურთი; შუა სპერი – ღართი, ქვემო სპერი – ქალაქი სპერი პარხლის(?) ჩათვლით.
ქართულია სპერის ძველი გეოგრაფიული სახელები: კარი (შემდგომ – ყარსი), შქვიდისი, ღართა, გაჩევანი, ხორტევანი, ზარიშტიანი (წინუბანი), ვაშლოვანი, ტირახთი, კობლათი, ორცორი (<*ორწორი<ორწვერი), მესოხორი...
სპერის ონომასტიკური მასალები ადასტურებს, რომ სპერი ქართული ქვეყანაა.
წყაროები
Chkonia 1910: Chkonia I. , The Bunch of Words, Words Omitted from the Dictionaries of Saba-Sulkhan Orbeliani and Davit Chubinashvili. St. Petersburg, 1910.
EDGL 1950-1964: ,,Explanatory Dictionary of the Georgian Language, v. I-VIII. Tbilisi, 1950-1964.
Glonti 1984: Glonti A., The Bunch of words of Georgian Kilo-Speech. Tbilisi, 1984.
Glonti 1986: Glonti A., Georgian Proper Names. Tbilisi, 1986.
Ingorokva 1954: Ingorokva P., Giorgi Merchule, Georgian Writer of the Tenth Century. Tbilisi, 1954.
Janashia 1952: Janashia S., The earliest national information about the early settlement of Georgians in the Near East, v. II. Tbilisi, 1952.
Janashia 1988: Janashia S., VI. Historical Geography of the Black Sea Coast”, v. II. Tbilisi, 1988.
Janashia 1959: Janashia S., For the etymology of the plural suffix -ta/t. Works. III. Tbilisi, 1959.
Javakhishvili 1983: Javakhishvili I.. History of the Georgian Nation, Book II. Works in 12 volumes, Vol. II. Tbilisi, 1983.
Javakhishvili 1998: Javakhishvili I.. Historical and ethnological problems of Georgia, the Caucasus and the Near East. Works. In 12 volumes, vol. XI. Tbilisi, 1998.
Jorbenadze… 1988: Jorbenadze B., Kobaidze M., Beridze M., Dictionary of Morphemes and Modal Elements of the Georgian Language. Tbilisi, 1988.
Kavtaradze 1963: Kavtaradze I., Materials for the Imeretian Dictionary. Issues of the Structure of the Kartvelian Languages, Vol. 3. Tbilisi, 1963.
Kajaia 2002: Kajaia O., Megrelian-Georgian Dictionary, in four volumes, Vol. II. Tbilisi, 2002.
Kobalia 2010: Kobalia A., Mingrelian Dictionary. Tbilisi, 2010.
Maisuradze 1990: Maisuradze I., Georgian surnames. Tbilisi, 1990.
Nizharadze 1971: Nizharadze Sh., The Adjarian Dialect of the Georgian Language, a Dictionary. Batumi, 1971.
Orbeliani 1949: Orbeliani S.S., Georgian Bunch of Words, which is a Dictionary, edited and prefaced by S. Iordanishvili. Tbilisi, 1949.
Paghava 2021: Paghava M., Taouri Records. Tbilisi, 2021.
Paghava 2018: Paghava M., A group of ancient geographical names from Tao. International Kartvelological Congress, II. Tbilisi, 2018.
Paghava… 2024: Paghava M., Tsintsadze M. Baramidze, M. Taoian dialect of the Georgian language. Tbilisi, 2024.
Rayefield 2019: Rayefield D., Edge of Empires: A Histori of Georgia. Tbilisi, 2019.
Shanidze 1981: Shanidze A., The -ar suffix of identity in the Georgian language. Works. In 12 volumes, Vol. II. Tbilisi, 1986.
Sharashidze 1938: Sharashidze G., Gurian Dictionary. Tbilisi, 1938.
Tandilava 2013: Tandilava A,. Laz Dictionary. Tbilisi, 2013.
Takaishvili 2016: Takaishvili E., Stories in 12 volumes, vol. 1. Tbilisi. 2016.
The Histori of Caucasus 2023:The Histori of Caucasus, 1. Editor in chief Roin Metreveli. Tbilisi, 2023.
The Life of Kartli 1955: The Life of Kartli. Text established according to all the main manuscripts by S. Kaukhchishvili, Vol. I, Tbilisi, 1955.
The Life of Kartli1959: The Life of Kartli, text established according to all the main manuscripts by S. Kaukhchishvili, vol. II. Tbilisi, 1959.
The Life of Kartli 1973: The Life of Kartli, a description of the kingdom of Georgia. Text established according to all the main manuscripts by S. Kaukhchishvili, vol. IV. Tbilisi, 1973.
