ლაზური/ჭანური მემკვიდრეობითი სახელების ისტორიისათვის: „ფლატეჲ” და „მხუჯუჲ”
DOI:
https://doi.org/10.52340/PUTK.2025.29.10საკვანძო სიტყვები:
საერთოქართველური ლექსიკა, ლაზური/ჭანური მემკვიდრეობითი სახელები, ლაზური/ჭანური გვარსახელებიანოტაცია
ლაზურში/ჭანურში, ისე როგორც ჭოროხის აუზის სხვა ქართველურ ეთნოგრაფიულ ჯგუფებში, რომლებიც თურქეთში მოსახლეობენ, გვარის, კერძოდ, გვარ-სახელის აღმნიშვნელად უპირატესად თურქული წარმომავლობის ტერმინი „სოჲადი” გვხვდება, ხოლო გვარის მცირე გენეალოგიური ჯგუფის ზოგად სახელწოდებად ლაზურმა/ჭანურმა ძველი ქართველური ლექსიკური ერთეულები – „ფლატეჲ” და „მხუჯუჲ” შემოინახა, რომელთაც თურქულიდან დამკვიდრებული სიტყვა „სულალე” ანდა „ყებილე” შეესაბამება. ლაზური/ჭანური „ფლატეჲ” შინაარსობრივად საგვარეულოში გენეალოგიური ჯგუფის ადგილსა და მნიშვნელობას ზუსტად ასახავს. იგი, ერთი მხრივ, ქართულში (ხევსა და ფშავში) „ნაგლეჯს”, „ნაფლეთს”, ხოლო, მეორე მხრივ, სისველისაგან ჩამონგრეული მიწის პირს, მდინარის ჩამონგრეულ კიდეს, ნაპირს ნიშნავს. ასევეა „მხუჯუჲ’ც”. ლაზურში/ჭანურში „მხუჯუჲ” საერთო წარმომავლობას შეესაბამება და მასში ერთი ჩამომავლობის ადამიანთა ერთობა იგულისხმება. ადვილი შესაძლებელია ლაზური/ჭანური „მხუჯუჲ” კულტურულ-ტიპოლოგიური თვალსაზრისით სვანური „ლამხუბ’ის” – საძმოს მსგავსი ყოფილიყო, რომელიც მხარში დგომას, თანადგომას გამოხატავდა, თუმცა არაა გამორიცხული ამ ტერმინთა არა მარტო ტიპოლოგიური, არამედ ფონეტიკური კავშირიც. საველე-ეთნოგრაფიული და ლიტერატურული წყაროების საფუძველზე არაერთი საინტერესო ლაზური/ჭანური მემკვიდრეობითი სახელია დადასტურებული, რომელთაგან ყურადღებას იქცევს ბექირიში, ვანილიში (ვანლიში), ჯევარიში (ჯევაიში), მემიშიში, კახაილიში, აზაკლიში (აზაკიში), ჩებიში (ჩეფიში), შეერიში, კარალიში, ქელერჯიში, კეფალიში, მოშნალიში, აჭარალიში, ბუიქლიში, დალალიში, დიშლიში, იამფერიში, კასიმიში, ხალილიში (ხოფის სოფელ მხიგში მცხოვრები გენეალოგიური ჯგუფის სახელწოდება), დემირალიში, შაქარიში, თერზიში, იაჯიში.
ბოლო ხანებში მკვლევართა მიერ XVII-XVIII საუკუნეების ოსმალურენოვან წერილობით წყაროებში ლაზურ/ჭანური სუფიქსებით ნაწარმოები არაერთი გვარი და მემკვიდრეობითი სახელი გამოვლინდა. ოსმალურ წყაროებში დასტურდება სუფიქსები შემდეგი მემკვიდრეობითი სახელებით: -ვა: ფელაღრივა, ასტრაგავა, თალახვა, ქარდაღვა, ხორავა, პაპავა, იოვანვა, ტურტევა, კოკოვა, კოჩივა, ჩეჩევა, ფართივა, ჭანივა, გუგავა, კუკავა (კოკავა), ფოჩხვა, თევდორავა, დადივა; -ია: მელია, ფილანია, ქეშანია, იქსენია, ბეგია, შალვაია, კახაია, მანია, ბასილია, სალია; -სკირი: პასკირი, პაპასკირი, პაპასკური, პეტრესკირი, სავასკირი, მათესკირი, ქესკირი, კოკასკირი. ოსმალურ წყაროში, ასევე, ვხვდებით -უა’სა (მელუა, მორხუა) და -იან’ზე/-ან’ზე (კვარსანი, ქეთუშანი, კოდიანი, ჯაჯივანი, ანდვანი) დაბოლოებულ მემკვიდრეობით სახელებსაც.
გვიანი შუასაუკუნეების ოსმალურ წყაროებში გამოვლენილ ბოლოსართთა თავისებურებები გვიჩვენებს, რომ საქართველოს შავიზღვისპირეთში შუასაუკუნეებში არსებობდა ერთიანი მეგრულ-ლაზური/ჭანური (კოლხური) ეთნოსოციალური და ეთნოლინგვისტური სივრცე, სადაც მემკვიდრეობით სახელწოდებათა მსგავს წარმოებასთან გვქონდა საქმე. ამასთან, გენეალოგიური სისტემის სტრუქტურა ტიპოლოგიურად საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში წარმოდგენილი პატრონიმიული ორგანიზაციის სტრუქტურის ანალოგიური იყო, რაც კიდევ ერთხელ გვიდასტურებს ვრცელ ტერიტორიაზე ზანებისა (კოლხების) და იბერიულ-ქართ’ული მონათესავე ეთნოგრაფიული ჯგუფების გენეტიკურ, ეთნოკულტურულ და კულტურულ-ისტორიულ კავშირს.
წყაროები
Chantladze 1998: Chantladze I., A New Cultural Collection from a Linguist's Perspective. Georgian Onomastics, I. Tbilisi, 1998.
Chikobava 1938: Chikobava Arn., Chan-Mingrelian Comparative Dictionary. Tbilisi, 1938.
Ghlonti 1984: Ghlonti Al., Lexicon of Georgian dialect vocabulary compiled by Al. Ghlonti. Tbilisi, 1984 .
Enukidze 1977: Enuqidze T., Chonicle of Tbeti Parish. Research and Index added by T. Enukidze. Tbilisi, 1977.
Gogokhia 2017: Gogokhia B., Laz Surnames (Questions of Laz Anthroponomy). Tbilisi, 2017.
Javakhishvili 1937: Javakhishvili Iv., The Original Nature and Kinship of Georgian and Caucasian Languages. Tiflis, 1937.
Janashia 1959: Janashia S., Svan-Adyghe (Circassian) Linguistic Contacts, The Works, III. Tbilisi, 1959.
Kakabadze 2015: Informant: Nodar Kakabadze, 79 years old, village of Sarpi (Georgian region). N. Mgeladze. Field-ethnographic expedition diaries, village of Sarpi, 2015.
Kavtaradze 1985: Kavtaradze G.., On the Issue of the Resettlement of Georgian Tribes in Anatolia. Tbilisi, 1985.
Kipshidze 1937: Kipshidze I., Journey to Chaneti: I. Report on the Linguistic Mission to Chaneti in the Summer of 1917; II. Mission Diary (Summer 1917, July 13 - August 27). Messenger of ENIMK, I, Tiflis, 1937.
Liozen 1905-1907: Liozen E., The coast of Russian Lazistan. News of the Caucasian Department of the Imperial Russian Geographical Society. Vol. XVII, Book 3, 1905-1907.
Mari 1910: Marr N., From a Trip to Turkish Lazistan.News of the Imperial Academy of Sciences, №7, Series VI. St. Petersburg, 1910.
Mgeladze 1961: Mgeladze V., Diaries of the 1961 Ethnographic Expedition to the Village of Sarpi. Personal family archive, Batumi, 1961.
Mgeladze 1964: Mgeladze V., Main Issues of Laz Settlement Morphology. Works of the Batumi Scientific Research Institute, III. Tbilisi, 1964.
Mgeladze 1988: Mgeladze N., On the Semantics of the -khe (pkhe) Suffix. Linguistic Session of the Niko Berdzenishvili Scientific Research Institute, Work Program and Theses of Reports. Tbilisi, 1988.
Mgeladze... 1988: Mgeladze N., Paghava M., From the History of Ethnolinguistic Relations of Caucasian Peoples: 1. The khe//pkhe Suffix. Republican Dialectological Scientific Session. Tbilisi, 1988.
Mgeladze... 1996: Mgeladze N., Mikeladze J., Materials on Housing Complexes and Social Relations in Balszemo Svaneti. Cultural and Historical-Ethnographic Studies in Georgia, I. Batumi, 1996.
Mgeladze... 1998: Mgeladze N., Paghava M., Khe//Pkhe - Issues of History and Etymology. Works of Batumi Shota Rustaveli State University, II. Batumi, 1998.
Mgeladze 2014 a: Mgeladze N., Field-Ethnographic Expedition Diaries, August 23, village of Sarpi, Georgian region, 2014.
Mgeladze 2014 b: Mgeladze N., Field-Ethnographic Expedition Diaries, March, Turkish side, 2014.
Mgeladze 2015: Mgeladze N., Towards Comparative Analysis of Colchian (Megrelian-Lazian) Kinship Terms. Proceedings of the Second International Scientific Conference Dedicated to Iakob Gogebashvili. Tbilisi, 2015.
Mgeladze... 2015: Mgeladze N., Varshalomidze J., Mikeladze J., Ethnographic Portrait. Sarpi, Batumi, 2015.
Mgeladze... 2025: Mgeladze N., Tunadze T., Narakidze Ts., Tandilava L., Tandilava I., Djgharkava M., Mgeladze B., Laz Ethnological Dictionary. Tbilisi, 2025.
Mikeladze 1960: Mikeladze T., For the Genesis of Relations Between Georgian Tribes and the Greek World. Moambe, №2, Tbilisi, 1960.
Mikeladze 1960: Mikeladze T., Studies on the History of the Ancient Population of Colchis and the Southeastern Black Sea Region (2nd-1st Millennia BC). Tbilisi, 1960.
Narakidze 1979: Narakidze Ts., About Some Colchian Surnames. Abstracts of the Reports of the XVII Republican Dialectological Scientific Session. Tbilisi, 1979.
Paghava 1977: Paghava M., For the Study of Toponyms of the Village of Chaisubani (Khelvachauri District). Scientific Session of Students of Higher Educational Institutions of Georgia, Abstracts of Reports. Sokhumi, 1977.
Shashikadze 2024: Two Ottoman Defters About Batumi, Translation from Turkish, Introduction, Research and Comments added by Zaza Shashikadze. Tbilisi, 2024.
Sikharulidze 1977: Sikharulidze I., Chaneti (Lazeti), Historical Geography Materials, I. Batumi, 1977.
Tandilava 2013: Tandilava A.. Laz Dictionary (Nenapuna). Tbilisi, 2013.
Topuria 1967: Topuria V., Works. Volume I. Tbilisi, 1967.
Tskhadaia 2000: Tskhadaia P., Surnames and Surname Settlements in Samegrelo. Tbilisi, 2000.
Vanilishi... 1964: Vanilishi M., Tandilava A., Lazeti. Tbilisi, 1964.
